Człowiek zmienił lasy do tego stopnia, że większość ludzi nigdy nie widziała, ani nawet nie jest w stanie sobie wyobrazić jak wyglądały pierwotne lasy pokrywające Europę w czasach prehistorycznych. Na szczęście fragmenty takiego lasu przetrwały w Puszczy Białowieskiej. Pozwala to na odbycie podróży w czasie, zobaczenie na własne oczy jak wygląda i funkcjonuje las, który powstał bez udziału człowieka i rozwija się bez jego ingerencji.

Las pierwotny charakteryzuje się skomplikowaną strukturą, z reguły jest wielogatunkowy, wielowarstwowy i wielowiekowy („www”). Występuje w nim wiele martwych i zamierających drzew. W widocznym tu białowieskim grądzie (fot. J. Walencik) współwystępuje kilkanaście gatunków drzew.

Stałym składnikiem pierwotnego lasu są wielkie, sędziwe drzewa. Najstarsze dęby dożywają wieku 400-500 lat, dorastają do wysokości 43 metrów, a obwód ich pni może przekraczać siedem metrów. Świerki (z lewej) są najwyższymi drzewami, dorastają do wysokości 55 metrów. Olchy (z prawej) osiągają 40 m i prawie cztery metry obwodu. Wielkie drzewa z grubą spękaną korą tworzą odrębne siedliska, wiele gatunków grzybów, porostów, mszaków i bezkręgowców występuje wyłącznie na takim podłożu.

Powywracane, złamane drzewa stanowią stały i ważny element lasu. Zwalone kłody tworzą „płoty” zabezpieczające młode drzewka przed dostępem roślinożerców. Plątanina połamanych gałęzi i wyrwane w górę, pokryte ziemią systemy korzeniowe wykrotów, dostarczają ukryć dla gniazd wielu gatunków ptaków. Wywracające się drzewa mają bardzo istotny wpływ na procesy kształtowania się gleby i sukcesję roślinności w runie.

Martwe drewno - zarówno kikuty jak i leżące rozkładające się kłody - jest bardzo ważnym składnikiem lasu pierwotnego. W białowieskim grądzie stanowi ono około jednej trzeciej całej objętości drewna. Od jego zasobów zależy cała grupa saproksylicznych grzybów, owadów, a także wyspecjalizowanych gatunków ptaków, takich jak pokazany tu przy dziupli w martwym świerku dzięcioł trójpalczasty (Picoides tridactylus, fot. G. Okołów). Obecność martwych drzew tego gatunku jest warunkiem koniecznym dla egzystencji dzięciołów trójpalczastych.

Las pierwotny jest układem bardzo dynamicznym, oprócz zmian sezonowych i długoletnich zmian sukcesyjnych obserwuje się tu się co kilka lat lata obfitości nasion, czy lata lata o bardzo wysokiej liczebności myszy lub różnych grup owadów. Efekty takiego nagłego „przyboru” zasobów poprzez powiązania troficzne przenoszą się falą na wiele innych elementów systemu. Powtarzające się co 8-10 lat masowe pojawy gąsienic piędzika przedzimka Operophtera brumata (z lewej) prowadzą niejednokrotnie do prawie całkowitego ogołocenia drzew z liści (po kilku tygodniach drzewa wytwarzają nową ich generację). W takich sezonach ptaki karmiące pisklęta gąsienicami, jak pokazana tu szarytka Poecile (Parus) palustris, fot. G. Okołów), dysponują olbrzymim nadmiarem pokarmu.

Las pierwotny, ze swoją dużą liczbą różnych siedlisk i urozmaiconymi, często bogatymi zasobami pokarmu, wydawać się może bardzo atrakcyjnym miejscem do życia. Jest to jednak również miejsce bardzo niebezpieczne, w którym łatwo życie stracić. Pokazana tu kuna leśna (Martes martes, z lewej), jest tylko jednym z ponad 30 gatunków drapieżników (ptaków i ssaków) zagrażających ptakom dorosłym i ich gniazdom. Skutkiem obecności drapieżników atakujących gniazda na wiele przeróżnych sposobów, straty w lęgach są tu bardzo wysokie. Nierzadko drapieżniki niszczą 70-80% gniazd świstunki (Phylloscopus sibilatrix, z prawej) i innych małych ptaków.